Στο μικροσκόπιο οι σχέσεις Επιστήμης και Ορθοδοξίας στην Ελλάδα και στον υπόλοιπο κόσμο μέσα από νέο πρόγραμμα

Η θρησκεία και η επιστήμη ανέκαθεν σε όλο τον κόσμο είχαν μια δύσκολη σχέση που κυμαινόταν από την αμοιβαία καχυποψία και την εχθρότητα έως την ανοχή και την αποδοχή. Ενώ όμως οι διαχρονικές σχέσεις επιστημών και χριστιανισμού έχουν μελετηθεί συστηματικά στη Δύση, δεν συμβαίνει το ίδιο στην καθ' ημάς Ανατολή.

Ποια είναι ειδικότερα η σχέση της Ορθοδοξίας στην Ελλάδα και στον υπόλοιπο Ορθόδοξο χριστιανικό κόσμο με τις επιστήμες σήμερα;

Σε αυτό το ερώτημα θα επιχειρήσει να δώσει μια ολοκληρωμένη απάντηση το νέο διεθνές πρόγραμμα «Επιστήμη και Ορθοδοξία ανά τον Κόσμο» (Science & Orthodoxy around the World - SOW), τη διοργάνωση του οποίου έχει αναλάβει το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (ΕΙΕ) της Ελλάδας.

Στο τριετές διεπιστημονικό πρόγραμμα, που ξεκίνησε φέτος, συμμετέχουν περισσότεροι από 50 ερευνητές και ειδικοί στις θετικές επιστήμες, τη φιλοσοφία, την ιστορία, τη θεολογία και την εκπαίδευση από 15 χώρες. Το πρόγραμμα χρηματοδοτείται με 1,85 εκατ. δολάρια από το ιδιωτικό φιλανθρωπικό Ίδρυμα Templeton World Charity Foundation.

Στόχος του προγράμματος είναι να δημιουργήσει μια μόνιμη διεθνή πλατφόρμα διαλόγου μεταξύ των επιστημόνων και των ορθόδοξων διανοητών. Για πρώτη φορά θα γίνει μια συστηματική χαρτογράφηση, καταγραφή και τεκμηριωμένη παρουσίαση των σχέσεων Ορθοδοξίας - επιστημών σε όλες τις Ορθόδοξες χώρες και στην Ορθόδοξη διασπορά κατά τα τελευταία 20 χρόνια, και αφετέρου θα επιδιωχθεί η προώθηση ενός οργανωμένου διαλόγου μεταξύ Ορθοδοξίας και επιστημών.

Ο διευθυντής ερευνών του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών του ΕΙΕ Δρ Ευθύμιος Νικολαΐδης, ο οποίος είναι υπεύθυνος του προγράμματος, μίλησε στο Αθηναϊκό και Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων για το έργο που βρίσκεται σε εξέλιξη και θα ολοκληρωθεί τον Μάρτιο 2019.

Όπως είπε, τα πρώτα αποτελέσματα θα συζητηθούν και θα ανακοινωθούν στο πρώτο διεθνές συνέδριο του SOW "Modern Science and the Orthodox Tradition. An uneasy relationship?" το οποίο θα λάβει χώρα στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, στις 24-25 Φεβρουαρίου 2017. Οι δραστηριότητες του έργου και τα ερευνητικά αποτελέσματα θα είναι επισκέψιμα στην ιστοσελίδα http://project-sow.org/.

Τον Σεπτέμβριο ο κ.Νικολαΐδης είχε την ευκαιρία να επισκεφθεί την Κωνσταντινούπολη και να ενημερώσει σχετικά τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, ο οποίος επιδεικνύει μεγάλο ενδιαφέρον για το διάλογο ανάμεσα στην θρησκεία και στην επιστήμη και εξέφρασε την υποστήριξή του στο πρόγραμμα.

Είχε προηγηθεί το έργο NARSES (2012-2015), με υπεύθυνο, επίσης, τον κ. Νικολαίδη, που χρηματοδοτήθηκε από το Πρόγραμμα Αριστεία του ΕΣΠΑ και απέβλεπε στη διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ των επιστημών και της θρησκείας, από τον 4ο αιώνα μ.Χ. μέχρι τον 20ό αιώνα, στη γεωγραφική περιοχή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και της Ανατολικής Μεσογείου, όπου η επίδραση της Ορθοδοξίας ήταν κυρίαρχη.

Η στάση της Ορθοδοξίας δεν είναι ενιαία

Ένα ερώτημα είναι αν κάποιες επιστήμες φαίνεται να ενδιαφέρουν περισσότερο την ελληνική Εκκλησία και γενικότερα την Ορθοδοξία. «Ένας εκ των σκοπών του προγράμματος είναι να απαντηθεί τεκμηριωμένα αυτή η ερώτηση» απαντά ο κ. Νικολαΐδης.

«Οι τομείς στους οποίους επικεντρωνόμαστε προς το παρόν, είναι η βιολογία, η κοσμολογία, η ψυχιατρική και η ψυχολογία, η τεχνητή νοημοσύνη, η οικολογία και οι θεωρίες περί ύλης». Πόσο όμως φιλική, φοβική ή εχθρική προς τις επιστήμες θα μπορούσε να κριθεί γενικότερα η στάση της ελληνικής Ορθοδοξίας απέναντι στις επιστήμες;

«Η σχέση ελληνικής Ορθοδοξίας και επιστημών μπορεί να χαρακτηριστεί ως μια πολύπλοκη σχέση» τονίζει ο κ.Νικολαΐδης. «Εξαρτάται από τις περιόδους και τους πρωταγωνιστές, επηρεάζεται από μια σειρά παραγόντων και δεν είναι ενιαία.

Για παράδειγμα, η θεωρία της εξέλιξης αντιμετωπίζεται εχθρικά, φιλικά ή ουδέτερα από διάφορους Ορθόδοξους διανοητές σήμερα. Στο πρόσφατο παρελθόν, Ορθόδοξος τύπος όπως το περιοδικό ‘Ακτίνες' προώθησε και διέδωσε την επιστημονική γνώση. 'Αλλη όμως μερίδα του ελληνικού Ορθόδοξου τύπου αντιμετώπισε τις επιστήμες με αδιαφορία». «Μπορούμε να πούμε» προσθέτει «ότι στην ελληνική Ορθοδοξία σήμερα υπάρχει μία γόνιμη πολυφωνία, την οποία και θέλουμε να καταγράψουμε. Όπως επίσης να εντοπίσουμε τεκμηριωμένα τυχόν δομικές διαφορές με άλλες Ορθόδοξες χώρες σχετικά με την αντιμετώπιση των επιστημών και της τεχνολογίας.

Ιδιαίτερα μάς ενδιαφέρει η Ρωσία, στην οποία διαγράφεται τα τελευταία είκοσι χρόνια μια στροφή των επιστημόνων προς την Ορθόδοξη πίστη». Υπό συζήτηση, μεταξύ άλλων, είναι κατά πόσο υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ Ορθοδοξίας, Καθολικισμού και Προτεσταντισμού απέναντι στις επιστήμες.

«Μία ιστορική διαφορά που μπορούμε να εντοπίσουμε», σύμφωνα με τον κ. Νικολαΐδη, «είναι ότι ενώ στον δυτικό χριστιανισμό, από τον μεσαίωνα και μετά, κατά κανόνα οι επιστήμες διαμεσολαβούν μεταξύ ανθρώπου και δημιουργίας, δηλαδή θεωρούνται το εργαλείο του ανθρώπου για να κατανοήσει τον κόσμο που δημιούργησε ο Θεός, στην Ορθοδοξία αυτό δεν ήταν πάντα προφανές. Θεολογικά ρεύματα όπως π.χ ο Ησυχασμός, αλλά και Ορθόδοξοι διανοητές των πιο πρόσφατων αιώνων δεν θεωρούν τις επιστήμες αναγκαστικό εργαλείο διαμεσολάβησης.

Στον δυτικό κόσμο, η ρωμαιοκαθολική Εκκλησία υπήρξε μέχρι τον 18ο αιώνα ο βασικός χρηματοδότης και φορέας της επιστημονικής διδασκαλίας και έρευνας. Η δίωξη του Γαλιλαίου έγινε ακριβώς επειδή η Εκκλησία αυτή θεωρούσε τις επιστήμες σημαντικό εργαλείο στην κατανόηση του κόσμου και διαφώνησε με το νέο κοσμοείδωλο, ενώ παρόμοια φαινόμενα είναι περιθωριακά στην ιστορία της Ορθοδοξίας».

Η Ορθοδοξία σπάνια εκφράζεται θεσμικά για τις επιστήμες Οι διαφορετικές αυτές παραδόσεις φαίνεται να σηματοδοτούν σε μεγάλο βαθμό και τις σημερινές διαφορές. Έτσι, για παράδειγμα, όπως επισημαίνει ο Έλληνας ιστορικός των επιστημών, «εκτός της Μεγάλης Έκρηξης (Big Bang), την οποία η Ορθοδοξία φαίνεται να υιοθετεί σε μεγάλο βαθμό, για την Εξέλιξη και τη Γενετική οι απόψεις της ποικίλλουν».

Ο κ.Νικολαΐδης τονίζει ότι «όπως συμβαίνει γενικότερα στους Ορθόδοξους διανοητές, στο εσωτερικό της Εκκλησίας μας οι απόψεις ποικίλλουν. Λόγω της παράδοσής της, η Ορθόδοξη Εκκλησία σπάνια εκφράζει απόψεις σχετικά με συγκεκριμένα θέματα επιστήμης και τεχνολογίας στο ανώτατο θεσμικό επίπεδο». [ΑΠΕ-ΜΠΕ]


Ο Ε.Νικολαΐδης σπούδασε Φυσική στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού και πήρε το διδακτορικό του στην Ιστορία των Επιστημών από την EHESS (École des Hautes Etudes en Sciences Sociales) το 1982. Οι έρευνες του εστιάζονται στην ιστορική εξέλιξη των επιστημών στον ελληνικό χώρο από το Βυζάντιο έως σήμερα, στη σχέση επιστήμης-θρησκείας, στην ιστορία της επιστημονικής πολιτικής κ.α.

Μεταξύ άλλων, είναι συνεκδότης του διεθνούς περιοδικού Almagest για την ιστορία των επιστημονικών ιδεών, καθώς επίσης πρόεδρος του Τμήματος της Ιστορίας της Επιστήμης και Τεχνολογίας της Διεθνούς Ένωσης για την Ιστορία και Φιλοσοφία της Επιστήμης και Τεχνολογίας (2013-2017).