updated 12:37 PM EEST, Jul 17, 2018

"Ου κλέπτω την νίκην"

000000108   Λευτέρης Λούχοβιτς / Φιλόλογος


Στην αρχή ήταν η Ισσός. Στη συνέχεια η Τύρος και η Γάζα. Στην Αίγυπτο λατρεύτηκε σαν Θεός. Αργότερα, στα Γαυγάμηλα έδωσε τα διαπιστευτήριά του σαν στρατηγός και ηγεμόνας ολάκερου του ελληνικού κόσμου. Τον Οκτώβριο του 331 π. Χ. το άστρο του Αλεξάνδρου έμελλε να φωτίσει ξανά τις ψυχές των στρατιωτών του και να τους οδηγήσει σε μια περίλαμπρη νίκη. Μια νίκη καθοριστικής και αποφασιστικής σημασίας…

Διίστανται οι απόψεις ιστορικών και ερευνητών αναφορικά με την πραγματική γεωγραφική θέση των Γαυγαμήλων. Αρχαίοι και σύγχρονοι ιστορικοί θεωρούν ότι η μάχη διεξήχθη πλησίον της πόλης των Αρβήλων. Ωστόσο, η Αρμπίλ - σημερινή πόλη του Ιράκ – δεν φέρεται να ήταν ο δραματικός χώρος. Κατά τον Στράβωνα, τα Γαυγάμηλα ήταν ένα φτωχό και άσημο χωριό της Μεσοποταμίας σε αντίθεση με τα Άρβηλα, τα οποία ήταν μια ακμάζουσα πόλη. Η θέση των Γαυγαμήλων ορίζεται ανάμεσα στους ποταμούς Τίγρη και Λύκο. Το όνομά τους θα μπορούσε να σημαίνει "ράχη καμήλας" [gaw-gamela], σύμφωνα πάντα με τον Στράβωνα, ο οποίος υπολόγιζε στις τοπικές παραδόσεις και διαλέκτους.

Ο Δαρείος, μετά την ήττα του περσικού στρατού στην Ισσό, επέλεξε το πεδίο των Γαυγαμήλων ως το πλέον κατάλληλο, για να συγκρουστεί και πάλι με τις δυνάμεις του Αλεξάνδρου. Προηγουμένως, Πέρσες σύμβουλοι και επιτελείς εισηγήθηκαν στον Δαρείο να προτιμά ανοιχτά και διευρυμένα πεδία, τα οποία θα έδιναν στους Πέρσες τη δυνατότητα να εκμεταλλευτούν την αριθμητική τους υπεροχή. Μόνο σε τέτοια πεδία, κατά τη γνώμη τους, θα μπορούσαν να παρουσιαστούν με πλήρη ανάπτυξη οι στρατιωτικές δυνάμεις των Περσών. Έτσι, όπως σώζει ο Αρριανός, ο Δαρείος έφτασε στα Γαυγάμηλα με όλη τη στρατιωτική του δύναμη κοντά σε ένα ποτάμι, τον Βούμηλο. Η τοποθεσία κατά προσέγγιση απείχε από τα Άρβηλα δέκα χιλιόμετρα ή εξακόσια στάδια (σύμφωνα με τη μονάδα μέτρησης απόστασης στην αρχαιότητα).

Απέναντί του ο Αλέξανδρος. Στρατηγός και στρατιώτης συνάμα. Βρισκόταν πάντα κοντά στους μαχητές του. Νοερά και συναισθηματικά. Αυθυποβαλλόταν σε κινδύνους και κακουχίες, για να μοιάζει με αυτούς. Στην Τύρο κουβαλούσε χώμα με το κοφίνι, για να δώσει πρώτος το καλό παράδειγμα, προκειμένου να χτιστεί πάραυτα η τόσο απαραίτητη γι’ αυτόν προβλήτα, όπως μας παραδίδει ο Πολύαινος. Ήταν δύσκολο, άλλωστε, να επιβληθεί σε ένα στράτευμα αποτελούμενο όχι μόνο από Μακεδόνες, αλλά και Θράκες, Αγριάνες, Θετταλούς κ.α. Κι όμως τα κατάφερε, αν συνυπολογίσουμε τις συνθήκες της εποχής ( φυλετικές διαφορές, τοπικιστικό πνεύμα, εμφύλιοι κ.α. ).

Όταν μιλάμε, βέβαια, για τον Αλέξανδρο, δεν πρέπει να ξεχνούμε να αναφέρουμε τις διανοητικές του αρετές, που διαδραμάτισαν βαρύνοντα ρόλο στη συγκεκριμένη μάχη. Για την ηθική ανάταση του στρατού του, δεν δίσταζε να ερμηνεύει από θετική σκοπιά ουράνια φαινόμενα. Το βράδυ προ της μάχης, οι δύο στρατοί βρέθηκαν σε απόσταση αναπνοής. Τότε, σημειώθηκε έκλειψη της σελήνης, γεγονός που εκφόβισε τις ήδη ταραγμένες ψυχές των στρατιωτών. Ο Αλέξανδρος, χωρίς να χάσει χρόνο, θυσιάζει στους Θεούς και εξηγεί στους στρατιώτες του, ότι το φαινόμενο συμβολίζει την έκλειψη ( διάλυση ) της περσικής αυτοκρατορίας. Από την πρωτοβουλία του αυτή διεφάνη η βαθιά τελεολογική επίδραση του δασκάλου Αριστοτέλη στο πνεύμα του Αλεξάνδρου.

Όλη τη νύχτα έμεινε ξάγρυπνος. Έχοντας δίπλα του τον μάντη Αρίστανδρο, θυσίαζε και έκανε τελετές στον Φόβο, για να μην κυριευθούν απ’ αυτόν οι ψυχές των στρατιωτών του πριν από τη μάχη. Την ίδια ώρα, μετά από διαταγή του Δαρείου, οι Πέρσες έθεσαν πολυάριθμες εστίες φωτιάς, για να τρομοκρατήσουν τους Μακεδόνες. Ο Αλέξανδρος, όμως, είχε ήδη φροντίσει για την ψυχολογική τους ετοιμότητα.

Προτού ησυχάσουν τα πνεύματα, επιτελείς των Μακεδόνων συλλαμβάνουν ένα σχέδιο, το οποίο εισηγούνται στον βασιλιά τους. Θεώρησαν ότι η αριθμητική υπεροχή των αντιπάλων ήταν ικανή να τους καθησυχάσει και να τους διαβουκολήσει. Έτσι, οι ξάγρυπνοι Μακεδόνες – δυνάμενοι να εκμεταλλευτούν τον παράγοντα του σκοταδιού – θα μπορούσαν να πλήξουν αίφνης τον αντίπαλο και να κλέψουν τη νίκη. Ο Αλέξανδρος απέρριψε το σχέδιο και αρκετοί ήταν αυτοί που εξέλαβαν ως παιδαριώδη τη φράση του βασιλιά: ‘’ Ου κλέπτω την νίκην ‘’.

Στον νου του μεγάλου στρατηλάτη υπήρχε μια μόνο σκέψη: τακτική και οργανωμένη μάχη με τακτικό και νικηφόρο αποτέλεσμα. Όλα τα άλλα θα αποτελούσαν απλώς μια δολιοφθορά χωρίς σίγουρα αποτελέσματα. Το μόνο που επιθυμούσε ήταν να τελειώνει οριστικά με το πρόβλημα του Δαρείου και αυτό θα γινόταν μέσω της δικής του στρατηγικής. Είχε, άλλωστε, ακλόνητη εμπιστοσύνη στις δυνάμεις των παιδιών του, όπως τους χαρακτήριζε. Σίγουρος για την επικείμενη νίκη, κοιμήθηκε βαριά ως αργά το πρωί. Το πρόγευμα είχε ήδη δοθεί στο στράτευμα, όταν ο Παρμενίων ανήσυχος εισέβαλε στη σκηνή για να ξυπνήσει τον ατάραχο Αλέξανδρο. Ο τελευταίος με σαρκασμό είπε πως δεν άντεχε άλλο να κυνηγά τον Δαρείο εδώ κι εκεί στην αχανή Περσία.

Στα της μάχης…

Πέπλο αβεβαιότητας σκεπάζει τους αριθμούς και τους συσχετισμούς δυνάμεων. Ασφαλώς, ο στρατός του Δαρείου ήταν πολλαπλάσιος του Αλεξάνδρου. Εξ άλλου, ο Πέρσης βασιλιάς είχε τη δυνατότητα να σωρεύει άντρες από χώρες και επαρχίες παραδοσιακά πολυπληθείς. Μυθικές περιγραφές αρχαίων κάνουν λόγο για στράτευμα ενός εκατομμυρίου αντρών. Από εκτιμήσεις νεώτερων ιστορικών ο αριθμός αυτός υποδιπλασιάζεται. Πάντως, μιλούμε για χαοτική αριθμητική διαφορά συγκριτικά. Συν τοις άλλοις, ο Δαρείος παρέταξε σαράντα χιλιάδες ιππείς, διακόσια δρεπανηφόρα άρματα και πολλούς ελέφαντες, τους οποίους οδηγούσαν ειδικά εκπαιδευμένοι Ινδοί.

000000111

Δομικά η περσική διάταξη χωριζόταν σε τρείς στρατιές. Η περσική κάλυπτε την αριστερή πτέρυγα, η βαβυλώνια το κέντρο και η μηδική το δεξιό άκρο. Το βάθος των Περσών ήταν εξαιρετικά πυκνό, καθώς ήταν παρατεταγμένοι εκατό ζυγοί.

Ο περίφημος σατράπης Βήσσος ανέλαβε την καθοδήγηση και διαχείριση του αριστερού βραχίονα της διάταξης. Εμπρός του τοποθετήθηκαν δρεπανηφόρα και ιππείς.

Το κέντρο ήλεγχε ο Δαρείος μαζί με Πέρσες ευγενείς και "μηλοφόρους" (1). Σε αυτό ήταν παρατεταγμένοι Ινδοί και Πέρσες στρατιώτες, Έλληνες μισθοφόροι και Ινδοί αναβάτες ελεφάντων. Ακόμη, κεντρικά αναπτύχθηκαν πενήντα δρεπανηφόρα, δεκαπέντε ελέφαντες και τοξότες, Μάρδοι και Κάρες στην καταγωγή. Προφανώς, το κέντρο συγκροτήθηκε πολύ ισχυρό, με σκοπό να μην πλήττεται από επελάσεις των Μακεδόνων. Από τους Πέρσες υπήρξε πρόβλεψη και για οπισθοφυλακή, αφού πίσω από τον Δαρείο τοποθετήθηκαν Βαβυλώνιοι και Ούξιοι μαχητές.

Τέλος, η δεξιά πτέρυγα αποτελείτο από ένα συνονθύλευμα ‘’βαρβάρων’’ και άλλων μαχητών ποικίλων προελεύσεων ( Καππαδόκες, Σάκες, Αρμένιοι, Μήδοι κ.α. ). Μπροστά τους αναπτύχθηκαν πενήντα δρεπανηφόρα.

000000110

Την προηγούμενη της μάχης μέρα ο Δαρείος είχε διατάξει να λειανθεί το έδαφος, για να κινούνται τα δρεπανηφόρα του με μεγαλύτερη ευκολία. Πίστευε πως αυτά θα μπορούσαν να προκαλέσουν - εκτός από ρήγματα – πανικό και σύγχυση.

Οι Μακεδόνες, από την πλευρά τους, αναπτύχθηκαν σε δύο πτέρυγες. Στη δεξιά επικεφαλής ήταν ο Αλέξανδρος. Την αποτελούσαν κυρίως ιππείς, που ήταν η ‘’ αιχμή του δόρατος ‘’ για τον μακεδονικό στρατό. Στήριγμα στον Αλέξανδρο στάθηκε ο Βάλακρος, αρχηγός των ακοντιστών. Αποστολή του κατά βάση ήταν η προστασία του ιππικού κατά τις προελάσεις του.

Ο στρατηγός Παρμενίων ήλεγχε την αριστερή πτέρυγα, την οποία ενίσχυαν Θεσσαλοί ιππείς και επίλεκτες μονάδες. Αυτή έμελλε να συγκρουστεί ολομέτωπα με το δεξιό τμήμα των Περσών.

Σπουδαία καινοτομία του Αλεξάνδρου ήταν η εμφάνιση της αμφιστόμου φάλαγγος. Ήταν η δεύτερη στην παράταξη γραμμή με μέτωπο προς τα πίσω και επιφορτισμένη να αποκρούσει κυκλωτικές κινήσεις και επιθέσεις των Περσών.

Κύριο μέλημα για τον Έλληνα στρατηγό αποτέλεσε η αντιμετώπιση των δρεπανηφόρων. Επί τούτω, σχεδίασε άνοιγμα των γραμμών, ώστε τα άρματα να διέρχονται ανάμεσά τους και οι οδηγοί να εξουδετερώνονται από επίλεκτους τοξότες. Όσον αφορά την αντιμετώπιση των ελεφάντων, θεωρήθηκε δόκιμη η κρούση ασπίδων και σαλπίγγων. Επί πλέον, η τόξευση των Ινδών αναβατών φάνηκε ενδεδειγμένη και χρήσιμη.

Η επέλαση του Αλεξάνδρου προς τα δεξιά είχε στόχο να παρασύρει τους Πέρσες από την προφυλαγμένη θέση τους. Ο Αλέξανδρος κινήθηκε εμπρός και λοξά. Ήλπιζε σε ελάχιστη μετατόπιση και άνοιγμα της Περσικής διάταξης. Σε ανύποπτο χρόνο, ένα ολέθριο τακτικό λάθος του Δαρείου κοστίζει στους Πέρσες: αποστέλλει τμήμα από την πρώτη γραμμή της παράταξης προς ενίσχυση των ιππέων του εναντίον του Αλεξάνδρου και του δικού του ιππικού. Αυτόματα, δημιουργείται ένα σοβαρότατο κενό στη διάταξη των Περσών, το οποίο σπεύδει ο Αλέξανδρος να εκμεταλλευτεί.

Σύμφωνα με τον Αρριανό, ο Αλέξανδρος χρησιμοποίησε σαν έμβολο το ιππικό και τους φαλαγγίτες του και επιτέθηκε με μανία και αλαλαγμούς εναντίον του Δαρείου. Η υπόλοιπη φάλαγγα άρχισε προοδευτικά να κερδίζει μέτρα χάρη στο υπερόπλο των Μακεδόνων, τη σάρισα. Τότε ο Αλέξανδρος στράφηκε αποκλειστικά στο σημείο που βρισκόταν ο Δαρείος. Εκείνος σαστισμένος διατάζει το άρμα του να γυρίσει και να τραπεί σε φυγή. Οι περισσότεροι Πέρσες ακολούθησαν το παράδειγμα του Δαρείου, ενώ οι Μακεδόνες τους κατεδίωξαν περνώντας και τον ποταμό Λύκο. Εκεί - μετά από διαταγή του Αλεξάνδρου - οι Μακεδόνες στρατοπέδευσαν και αναπαύθηκαν. Την επομένη, μπήκαν στην πόλη των Αρβήλων και κατέσχεσαν πολύτιμους περσικούς θησαυρούς.

Τέλος, αναφορικά με τις απώλειες, ο Αρριανός παραδίδει, ότι ο Αλέξανδρος έχασε εκατό άνδρες και χίλιους ίππους. Για τους Πέρσες ανεβάζει τις απώλειες σε τριακόσιες χιλιάδες. Αληθοφανέστερος, ωστόσο, θεωρείται ο αριθμός των εβδομήντα περίπου χιλιάδων νεκρών Περσών.

(1) μηλοφόροι: βασιλικοί φρουροί, τα δόρατα των οποίων έφεραν στο κάτω άκρο χρυσά ή αργυρά μήλα

Βιβλιογραφία
- Καργάκος Σ., Μέγας Αλέξανδρος "ο άνθρωπος φαινόμενο", Β’ Μέρος, 2014, σ. 64-75
- Παπαρρηγόπουλος Κ., Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος 4, 2009, 142-151

♦ Το παρόν άρθρο εξετάζει το θέμα από την θεώρηση του γράφοντος και όχι κατ' ανάγκην αυτήν της ιστοσελίδας ♦


 

0000000HV

Last modified onΠέμπτη, 09 Ιούνιος 2016 15:26